Taksu — dusza, która odróżnia rękodzieło od kopii

Weź dwie miski. Ten sam wzór, ten sam wymiar, to samo drewno. A jednak jedna z nich zatrzymuje wzrok, a druga jest tylko poprawna. Zachód nazwałby to „aurą” albo machnął ręką jako subiektywne wrażenie. Balijczycy mają na to konkretne słowo: taksu.

To jedno z najważniejszych pojęć balijskiej sztuki — i najlepszy klucz do tego, dlaczego prawdziwe rękodzieło porusza, a masowa kopia zostawia obojętnym.

Czym jest taksu

Taksu to duchowa energia, charyzma, wewnętrzna moc, która daje dziełu duszę i sprawia, że urzeka. Przedmiot albo występ, który „ma taksu”, żyje — porusza widza, nie wiadomo do końca czemu. Przedmiot bez taksu może być technicznie bez zarzutu, a mimo to pozostaje martwy, „ciemny”, pozbawiony duchowej mądrości.

To pojęcie dotyczy wszystkich sztuk: tancerz, malarz, muzyk, snycerz — wszyscy szukają taksu. Stan, w którym dzieło je osiąga, nazywa się metaksu: dzieło jest wtedy ukończone nie tylko fizycznie, ale i duchowo.

Dzieło zaczyna się od ofiary, nie od dłuta

Na Bali artysta nie siada po prostu do pracy. Balijscy snycerze zaczynają od ofiary i modlitwy do Dewi Saraswati, bogini wiedzy i sztuki, prosząc o prowadzenie. Codzienne ceremonie „przebudzenia taksu” są częścią rzemiosła tak samo jak dłuto czy pędzel. Forma i motywy czerpią z natury — paproci, lotosu, kłosa ryżu — bo natura jest tu uważana za pierwsze dzieło bogów.

Rozwijanie taksu trwa dekady, czasem całe życie. To nie technika, którą można wykuć w tydzień — to coś, co narasta w człowieku razem z jego wprawą i pokorą.

Taksu, nie „ładna niedoskonałość”

Zachód lubi tłumaczyć urok rękodzieła japońskim wabi-sabi — pięknem niedoskonałości. Ale wabi-sabi jest japońskie, nie balijskie, i mówi o czym innym. Balijskim odpowiednikiem tego, co czyni przedmiot żywym, nie jest celebrowanie skazy — jest obecność taksu. Nie chodzi o to, że rzecz jest nierówna. Chodzi o to, że niesie w sobie energię człowieka, który ją zrobił.

Dlatego, gdy mówimy „każda rzecz ma twarz”, mamy na myśli właśnie to. Przedmiot z warsztatu nosi taksu swojego twórcy. Kopia z taśmy — nie ma go skąd wziąć. To najgłębsza różnica, jaką potrafimy wskazać między jednym a drugim, głębsza niż siedem cech, po których poznasz oryginał.