Ręce, które pamiętają

Kamasan to jedyna wieś na Bali, gdzie wciąż maluje się w klasycznym stylu wayang — sceny z Ramajany i Mahabharaty naturalnymi pigmentami na płótnie. I Nyoman Kondra uczył się od ojca; jego obrazy wiszą w pałacu Klungkung.

Odwiedziliśmy go w sierpniu 2026. To najstarsza żywa szkoła malarstwa na wyspie.

Wieś Mas pod Ubud od pokoleń rzeźbi w drewnie — to stąd pochodzą najsłynniejsze balijskie maski i figury. Pracownia Karya Mas należy do rodziny I Wayana Latry; w sierpniu 2026 spędziliśmy tu popołudnie wśród Buddów z drewna suar, masek topeng i ażurowych paneli.

Każda figura zaczyna się od jednego bloku drewna, rysunku węglem i dłuta. Wykończenie to wosk i cierpliwość — bez lakieru, żeby słoje pozostały widoczne.

Galeria Ketut Puja w Mas to hala pełna litych blatów z drewna suar i teaku — stoły z jednego pnia, konsole, stoliki z korzenia. Drewno pochodzi z kontrolowanych wycinek plantacyjnych, suszone jest miesiącami, zanim trafi pod dłuto i szlifierkę.

To stąd płyną nasze stoliki kawowe i konsole. Wybieraliśmy blaty osobiście, słój po słoju.

Suputra Natural Incense to rodzinna manufaktura kadzideł ziołowych. Na podwórku suszą się pęki patyczków zwijanych ręcznie z drewna sandałowego, żywic i kwiatów — bez syntetycznych aromatów.

Odwiedziliśmy ich w sierpniu 2026. Zapach, który poczuliśmy przy bramie, jest w każdej naszej paczce kadzideł.

W dolinie Sidemen, pod wulkanem Agung, tka się endek i songket na ręcznych krosnach. W Pelangi Traditional Weaving kilkanaście kobiet pracuje w rytmie czółenka — jeden metr tkaniny songket ze złotą nicią to nawet tydzień pracy.

Tekstylia z Sidemen pojawią się w Sari Bali w kolejnym kontenerze. Na razie pokazujemy warsztat, bo to jego historia trzyma całą wyspę razem.

Batubulan to wieś kamieniarzy: wzdłuż drogi stoją setki posągów z szarego kamienia wulkanicznego paras i zielonkawego piaskowca. W pracowni Yuliani powstają strażnicy świątyń, Buddowie i reliefy — od bloku po ostatnie uderzenie dłuta wszystko dzieje się ręcznie.

Umywalki i kamienny dekor Sari Bali pochodzą z tej samej tradycji rzeźbienia w kamieniu.