Historia Bali — od Majapahit do dziś

Historia Bali to opowieść o wyspie, która przez ponad tysiąc lat wchłaniała wpływy z Jawy, a po upadku hinduistycznego imperium Majapahit około 1500 roku stała się ostatnim schronieniem jego kultury. Dziś Bali jest jedyną hinduistyczną prowincją muzułmańskiej w większości Indonezji, a jej świątynie, rzeźba, tańce i tkaniny są bezpośrednim dziedzictwem tamtej migracji.

W tym artykule prowadzimy przez najważniejsze etapy tej historii: prehistorię i wioski Bali Aga, przyjęcie hinduizmu, wyprawę Gajah Mady w 1343 roku, epokę Gelgel i Klungkung, dziewięć królestw, puputany z lat 1906 i 1908, artystów lat trzydziestych, niepodległość, narodziny turystyki i wyzwania, z którymi wyspa mierzy się dziś.

Kto mieszkał na Bali i skąd wziął się hinduizm?

Przodkowie dzisiejszych Balijczyków przybyli na wyspę kilka tysięcy lat temu, w ramach wielkiej migracji ludów austronezyjskich, z uprawą ryżu i umiejętnością obróbki metalu. Najsłynniejszy zabytek tej epoki to Księżyc z Pejeng (Bulan Pejeng) — ogromny brązowy bęben kotłowy w stylu Dong Son, przechowywany do dziś w świątyni koło Ubud i uważany za jeden z największych zachowanych na świecie.

Pamięć o tamtym, przedhinduistycznym Bali przetrwała w wioskach Bali Aga („Balijczycy pierwotni"), które nie przyjęły późniejszych jawajskich porządków. Najbardziej znane to Tenganan Pegringsingan na wschodzie, gdzie do dziś tka się podwójny ikat geringsing, oraz Trunyan nad jeziorem Batur, gdzie zmarłych nie kremuje się, lecz składa pod świętym drzewem.

Hinduizm i buddyzm dotarły na Bali drogą morską, z Indii i Jawy, wraz z kupcami i kapłanami w pierwszym tysiącleciu naszej ery. Najstarszy datowany dokument z wyspy to kolumna z Blanjong w Sanur z 914 roku, wystawiona przez króla Sri Kesari Warmadewę — pierwszego znanego z imienia władcę Bali. Związki z Jawą były bliskie: około roku 1000 król Udayana poślubił jawajską księżniczkę Mahendradattę, a ich syn Airlangga został jednym z największych władców wschodniej Jawy. Balijski hinduizm od początku miał własny charakter — łączył indyjskie bóstwa z kultem przodków, gór i duchów miejsca; opisujemy go w tekście o hinduizmie balijskim.

Majapahit i rok 1343 — dlaczego Bali stało się jawajskie?

Prawdziwy przełom przyniosło jawajskie imperium Majapahit (ok. 1293–ok. 1500). W 1343 roku jego słynny pierwszy minister Gajah Mada poprowadził wyprawę, która pokonała ostatniego króla Bedulu. Majapahit osadził na wyspie własnego namiestnika, Sri Kresnę Kepakisana — najpierw w Samprangan, a potem w Gelgel koło dzisiejszego Klungkung. Wraz z dworem przybyli jawajscy kapłani, rzemieślnicy i artyści; od tej pory Bali mówiło kulturowym językiem Jawy.

Gdy pod koniec XV wieku Majapahit chyliło się ku upadkowi pod naporem islamskich sułtanatów wybrzeża, część jego elit przeniosła się na Bali. Najważniejszą postacią tej fali był kapłan Danghyang Nirartha, który przybył na wyspę w pierwszej połowie XVI wieku. To jemu tradycja przypisuje założenie nadmorskich świątyń Tanah Lot i Uluwatu oraz wprowadzenie ołtarza padmasana (pustego tronu dla Najwyższego Boga). Bali stało się w ten sposób żywym archiwum hinduistyczno-jawajskiej cywilizacji, która na samej Jawie stopniowo gasła.

Gelgel, Klungkung i dziewięć królestw

Złoty wiek Gelgel przypadł na XVI stulecie i panowanie Dalem Baturenggonga, którego wpływy sięgały Lomboku, Sumbawy i wschodniego krańca Jawy. Na dworze rozkwitły literatura, taniec i malarstwo: pobliska wieś Kamasan do dziś maluje w stylu wayang wywodzącym się z tamtych czasów, o czym piszemy w artykule o malarstwie z Kamasan. Pod koniec XVII wieku bunt rozbił Gelgel, a dwór przeniósł się kilka kilometrów dalej, do Klungkung.

Władca Klungkung, Dewa Agung, zachował honorowe pierwszeństwo, ale realna władza rozproszyła się między niezależne królestwa. Tradycja mówi o dziewięciu: Klungkung, Karangasem, Buleleng, Mengwi, Badung, Tabanan, Gianyar, Bangli i Jembrana. Rywalizowały ze sobą i toczyły wojny; Karangasem przez długi czas rządziło nawet sąsiednim Lombokiem.

Holendrzy, puputan i kolonia

Pierwsi Holendrzy pod dowództwem Cornelisa de Houtmana dopłynęli na Bali w 1597 roku, ale przez ponad dwa stulecia wyspa pozostawała na uboczu ich imperium, interesująca głównie jako źródło niewolników i ryżu. Dopiero w połowie XIX wieku Holandia zaczęła podbój: w latach 1846–1849 trzy ekspedycje wojskowe złamały opór Bulelengu, a północ i zachód wyspy przeszły pod kontrolę kolonialną.

Południe broniło się najdłużej. W 1906 roku, pod pretekstem sporu o splądrowany wrak statku, holenderskie wojsko ruszyło na Badung. 20 września 1906 roku radża Denpasaru wraz z rodziną, dworem i kapłanami wyszedł naprzeciw kolumnie wojska w białych szatach, uzbrojony w krisy — i zginął w puputan, rytualnej walce do końca. W 1908 roku to samo powtórzyło się w Klungkung. Śmierć setek ludzi wstrząsnęła opinią publiczną w Europie i skłoniła Holendrów do polityki „ochrony" balijskiej kultury, za którą kryła się jednak zwykła kolonialna administracja.

Artyści lat trzydziestych, wojna i niepodległość

W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku na Bali zaczęli przyjeżdżać pierwsi turyści, a wraz z nimi artyści i badacze z Europy i Ameryki. Najważniejszym z nich był niemiecki malarz i muzyk Walter Spies, który osiadł w Ubud w 1927 roku. Wraz z holenderskim malarzem Rudolfem Bonnetem i księciem Ubud Cokordą Gde Agungiem Sukawatim założył w 1936 roku stowarzyszenie Pita Maha, które wspierało balijskich malarzy i rzeźbiarzy i pomagało im sprzedawać prace; współtworzył też z tancerzem Wayanem Limbakiem znaną dziś formę tańca kecak. Ubud i sąsiednie wioski, w tym Mas ze swoimi rzeźbiarzami, stały się wtedy centrum sztuki, którym pozostają do dziś — i wtedy narodził się obraz Bali jako „ostatniego raju", po części prawdziwy, po części wymyślony, ale niezwykle trwały.

Okupacja japońska w latach 1942–1945 przyniosła głód i represje. Po proklamacji niepodległości Indonezji 17 sierpnia 1945 roku Holendrzy próbowali odzyskać wyspę; symbolem balijskiego oporu stał się pułkownik I Gusti Ngurah Rai, który 20 listopada 1946 roku zginął wraz z całym oddziałem w bitwie pod Margą — dziś jego imię nosi międzynarodowe lotnisko. Holandia uznała suwerenność Indonezji pod koniec 1949 roku, a w 1958 roku Bali stało się osobną prowincją.

Pierwsze dekady niepodległości nie były łatwe: w 1963 roku, podczas wielkiej ceremonii Eka Dasa Rudra w Pura Besakih, wybuchł wulkan Agung i zabił ponad tysiąc osób, a dwa lata później wyspę ogarnęła fala przemocy politycznej, która przetoczyła się przez całą Indonezję i pochłonęła na Bali dziesiątki tysięcy ofiar.

Turystyka od lat siedemdziesiątych i Bali dziś

Otwarcie lotniska w Denpasarze dla lotów międzynarodowych pod koniec lat sześćdziesiątych zmieniło wszystko. W latach siedemdziesiątych surferzy i podróżnicy z plecakami odkryli plażę w Kuta, a Ubud przyciągał tych, którzy szukali sztuki i spokoju. Rząd zbudował w Nusa Dua strefę hoteli, a rzemiosło — rzeźba, srebro, tkaniny — z zajęcia dla świątyni i dworu stało się gospodarką całych wiosek.

Zamachy bombowe w Kuta 12 października 2002 roku, w których zginęły 202 osoby, oraz kolejne w 2005 roku pokazały, jak bardzo wyspa zależy od turystyki — i jak potrafi się po kryzysie podnosić, tak jak po wulkanie i po pandemii.

Dziś na Bali mieszka ponad cztery miliony ludzi, a przed pandemią przyjeżdżało tu co roku kilka milionów gości z zagranicy. Rzemiosło pozostaje, obok turystyki, filarem gospodarki: Mas rzeźbi, Celuk kuje srebro, Sidemen i Gelgel tkają, Kamasan maluje. Wyzwania są jednak poważne: brak wody, plastik, korki, zabudowa pól ryżowych i pytanie, ilu gości wyspa uniesie, nie tracąc tego, po co ludzie na nią przyjeżdżają.

Co to znaczy dla przedmiotów w Twoim domu

Kiedy w sierpniu 2026 roku odwiedzaliśmy warsztaty w Mas, Batubulan i Kamasan, cała ta historia była na wyciągnięcie ręki: motywy z jawajskich eposów w rzeźbach, styl malarski z dworu Gelgel, kamienni strażnicy jak u bram świątyń. Rzeźby i figury z Bali nie są więc pamiątką z ostatnich dekad turystyki, lecz kontynuacją tradycji, która przetrwała upadek Majapahit, podbój i wojny. Wszystko zaczyna się od ciekawości — a historia wyspy to najlepszy sposób, by zrozumieć, co właściwie stawiasz na półce.