Malarstwo Kamasan — klasyczny styl wayang z Klungkung

Malarstwo Kamasan to klasyczny styl malarstwa balijskiego, nazywany też stylem wayang, ponieważ postacie przypominają płaskie lalki jawajsko-balijskiego teatru cieni. Powstało na dworze królów Gelgel i Klungkung w XVI–XVII wieku, przedstawia sceny z hinduskich eposów i do dziś jest tworzone niemal wyłącznie w jednej wsi: Kamasan w regencji Klungkung na wschodzie Bali. Najsłynniejszy zespół takich malowideł pokrywa sufit Kerta Gosa, dawnego pawilonu sądowego w Klungkung.

W tym artykule opisujemy, po czym poznać styl wayang, jakie historie opowiadają te obrazy, z czego robi się pigmenty i na czym się maluje, jak wygląda praca w warsztacie, gdzie mistrz rysuje, a uczniowie kolorują, czym jest Kerta Gosa i jak dziś żyje wieś malarzy. Na końcu podpowiadamy, jak odróżnić oryginał od nadruku i jak zawiesić malowidło w domu. W sierpniu 2026 roku odwiedziliśmy w Kamasan pracownię malarza I Nyoman Kondry.

Po czym poznać styl wayang?

Obraz w stylu Kamasan czyta się jak stronę opowieści, a nie jak okno na świat. Nie ma w nim perspektywy ani cienia: postacie stoją na jednym planie, zwrócone do widza w trzech czwartych, z wydłużonymi oczami, wyraźnym profilem nosa i dłońmi ułożonymi w gesty znane z tańca. Tożsamość bohatera rozpoznaje się po ustalonych znakach: koronie, kolorze skóry, kształcie oczu i stroju. Bogowie i szlachetni książęta mają twarze wysmuklone i spokojne, demony i olbrzymy oczy wybałuszone, kły i grube rysy.

Tło wypełniają ornamenty: skalne formacje, kwitnące drzewa, faliste chmury i ozdobne „skrzydła" (wprowadzające do kolejnej sceny) oddzielające epizody. Kompozycja bywa ciągła, jak pas komiksu bez kadrów, a kolejność czytania wyznaczają gesty postaci. To język plastyczny, który ma za sobą setki lat i bardzo niewiele zmian; właśnie dlatego jest tak łatwo rozpoznawalny.

Jakie historie opowiadają obrazy z Kamasan?

Repertuar jest w zasadzie ten sam co w teatrze cieni, tańcu i recytacji poezji na Bali:

• Ramajana — dzieje Ramy, porwanie Sity, małpi wojownik Hanuman i wojna z Rawaną; najczęstszy temat,
• Mahabharata — bracia Pandawa i Kaurawa, wielka bitwa, a zwłaszcza wątek Bhima Swarga: podróż Bhimy do zaświatów po dusze rodziców, ze scenami kar piekielnych i nagród niebiańskich,
• Sutasoma — starojawajski poemat o księciu-bodhisattwie, z którego pochodzi dewiza Indonezji „Bhinneka Tunggal Ika" (jedność w różnorodności),
• Tantri — bajki zwierzęce o mądrości i podstępie, odpowiednik Pańczatantry,
• kalendarze i astrologia — plansze palelintangan łączące dni tygodnia balijskiego ze znakami, przeznaczeniem i charakterem.

Obrazy miały pierwotnie funkcję religijną i dydaktyczną: wieszano je w świątyniach i pawilonach w czasie ceremonii jako ider-ider (długie, wąskie pasy pod okapem dachu), langse (zasłony) i tabing (prostokątne plansze). Dopiero w XX wieku, wraz z przyjazdem cudzoziemców, pojawiły się obrazy malowane po to, by powiesić je na ścianie w domu.

Z czego robi się pigmenty i na czym się maluje?

Tradycyjna paleta Kamasan jest wąska i ziemista, co odróżnia ją od barwnych szkół malarstwa z okolic Ubud. Podłożem jest bawełniane płótno, dawniej także kora drzewna (daluang), zagruntowane papką ryżową i wygładzone muszlą. Kolory, zanim pojawiły się farby fabryczne, powstawały z tego, co było pod ręką:

Spoiwem był klej zwierzęcy lub roślinny. Dziś większość malarzy używa gotowych farb akrylowych, zwykle dobranych tak, by nie odbiegać od dawnej tonacji; część pracowni, w tym te, które chcą dostarczać malowidła do świątyń, nadal uciera własne pigmenty. Naturalne barwniki są matowe i z czasem nabierają ciepłego, przygaszonego tonu, którego akryl nie odda.

Jak wygląda praca w pracowni: mistrz rysuje, rodzina koloruje

Obraz z Kamasan rzadko jest dziełem jednej osoby. Tradycyjny podział pracy wygląda tak:

1. 1.Szkic — mistrz (sangging) rysuje kompozycję ołówkiem lub cienkim pędzelkiem; to on decyduje o układzie scen i charakterze postaci,
2. 2.Kolorowanie — uczniowie, często żona, dzieci i sąsiedzi, wypełniają płaszczyzny kolorem według ustalonego kodu barw,
3. 3.Cieniowanie i ornament — kolejne osoby dodają wzory na strojach, gradacje i tła,
4. 4.Kontur — mistrz wraca do obrazu i tuszem lub czernią kładzie ostateczną, cienką linię, która nadaje postaciom życie; ten etap decyduje o jakości całości.

Podpisy pojawiły się dopiero w XX wieku; dawne obrazy są anonimowe, bo autorem była pracownia i tradycja, nie osoba. W tym sensie malarstwo Kamasan przypomina inne balijskie rzemiosła, o których pisaliśmy przy okazji taksu, duszy, która odróżnia rękodzieło: liczy się nie sygnatura, lecz to, czy obraz jest „prawidłowy" i żywy.

Kerta Gosa — sufit, który sądził

Kerta Gosa to otwarty pawilon w kompleksie dawnego pałacu królewskiego w Semarapurze (Klungkung), zbudowany na początku XVIII wieku jako miejsce, w którym król i kapłani rozstrzygali najcięższe sprawy sądowe. Cały jego sufit pokrywają malowidła w stylu Kamasan ułożone w pasy: na dole Tantri, wyżej Bhima Swarga ze szczegółowymi scenami kar w zaświatach (gotowanie w kotłach, piłowanie, ogień) i nagród dla sprawiedliwych, u góry sceny niebiańskie. Oskarżony siedział pod tym sufitem i wiedział, co go czeka.

Pałac został w większości zniszczony w 1908 roku, podczas puputanu Klungkung, ostatniej bitwy z Holendrami, o której piszemy w historii Bali od Majapahit do dziś. Kerta Gosa i sąsiedni Bale Kambang (pływający pawilon w sadzawce, z malowidłami o Sutasomie i innych opowieściach) ocalały. Malowidła kilkakrotnie odnawiano w XX wieku, zawsze rękami malarzy z Kamasan, więc to, co widać dziś, jest w dużej mierze dziełem ostatnich pokoleń, a nie XVIII wieku, i tak właśnie działa ta tradycja.

Kamasan dziś — wieś malarzy

Kamasan leży kilka minut od Semarapury. Z zewnątrz wygląda jak każda inna balijska wieś: mury z cegły, bramy rodzinnych zagród, świątynie. Za bramami pracują jednak rodziny, które malują od pokoleń, obok kowali wyrabiających tu monety i naczynia do ceremonii. Malarstwo nie jest tu skansenem: obrazy wciąż zamawiają świątynie, rody i kolekcjonerzy, a wielu malarzy uczy dzieci i wnuki. W sierpniu 2026 roku odwiedziliśmy pracownię I Nyoman Kondry, gdzie nad rozpiętym płótnem pracowało jednocześnie kilka osób: jedna rysowała kontur, inne wypełniały kolory. Tak wygląda warsztat, który nie zmienił się od czasów Gelgel.

Największe zbiory dawnych malowideł można zobaczyć w Muzeum Semarajaya przy Kerta Gosa oraz w muzeach na Bali i w Europie; wiele najstarszych obrazów trafiło do kolekcji holenderskich w czasach kolonialnych. Kamasan jest jednym z przystanków naszej mapy wiosek rzemieślników Bali.

Jak rozpoznać oryginał?

• Linia — w oryginale kontur jest ręczny: miejscami grubszy, miejscami cieńszy, z drobnymi wahaniami; w nadruku jest idealnie równy i powtarza się na każdym egzemplarzu,
• Faktura — na płótnie widać splot tkaniny i lekką nierówność gruntu; farba leży warstwą, którą czuć pod palcem,
• Odwrocie — oryginał ma surowe płótno z przebijającymi kolorami, nadruk ma jednolity, biały lub cienki podkład,
• Kolor — tradycyjne pigmenty są matowe i przygaszone; nasycone, błyszczące barwy oznaczają akryl lub druk,
• Cena i czas — obraz, nad którym pracowało kilka osób przez tygodnie, nie może kosztować tyle co plakat.

Ogólne zasady odróżniania oryginału od masowego wyrobu zebraliśmy w tekście o rękodziele z Bali i podróbkach.

Co to znaczy dla przedmiotów w Twoim domu

Malowidło z Kamasan jest najlepszym dowodem na to, że balijski dekor ścienny nie musi być pamiątką: to obraz z własnym alfabetem i historią starszą niż większość europejskich muzeów. W domu najlepiej wygląda samodzielnie, na spokojnej ścianie, w prostej drewnianej ramie lub naciągnięty na blejtram bez szkła, z dala od bezpośredniego słońca i wilgotnej łazienki. Naturalne pigmenty blakną od UV, więc ściana naprzeciw okna to zły wybór, a ściana w głębi pokoju, oświetlona ciepłym światłem, bardzo dobry. Malowidła i inne ręcznie wykonane dekoracje na ścianę znajdziesz w kategorii dekor ścienny; obok nich dobrze wypadają surowe tekstylia i rzeźba, o których piszemy w tekście o stylu balijskim we wnętrzu.