Songket i endek — tkaniny Bali, które tka się ręcznie

Endek i songket to dwie najważniejsze tkaniny Bali, obie tkane ręcznie na krosnach. Endek to ikat wątkowy: nici wątku są wiązane i barwione przed tkaniem, więc wzór powstaje w farbiarni, a nie na krośnie. Songket to tkanina ceremonialna, w której do podstawowego splotu dodaje się drugi, ozdobny wątek ze złotej lub srebrnej nici, tworzący wypukły, lśniący wzór. Endek nosi się na co dzień i do świątyni, songket zakłada się na wesela, ceremonie i tańce.

W tym artykule tłumaczymy, jak powstaje endek i jak songket, czym różnią się od jawajskiego batiku i od geringsingu z Tenganan, na jakich krosnach się je tka, gdzie na Bali są ośrodki tkackie, do czego służą te tkaniny w stroju, z jakich włókien i barwników powstają, ile trwa utkanie metra i jak o nie dbać. W sierpniu 2026 roku odwiedziliśmy Pelangi Traditional Weaving w Sidemen i pracownię songketu w Gelgel.

Jak powstaje endek, czyli ikat wątkowy?

Słowo ikat pochodzi z języków malajskich i znaczy „wiązać". W technice ikatu wzór nie jest ani drukowany, ani haftowany: powstaje na nitkach, zanim jeszcze zostaną utkane. W endeku barwi się nici wątku (te, które biegną w poprzek tkaniny), podczas gdy osnowa pozostaje jednolita. Praca wygląda tak:

1. 1.Nawijanie — nici wątku nawija się na ramę w wiązki odpowiadające szerokości tkaniny,
2. 2.Wiązanie — tkaczka zawiązuje sznurkiem lub plastikową taśmą te odcinki, które mają pozostać niezabarwione; wzór jest w tym momencie tylko w jej głowie i na szkicu,
3. 3.Barwienie — wiązki zanurza się w barwniku; zawiązane miejsca nie chłoną koloru; przy wzorach wielobarwnych wiązanie i barwienie powtarza się kilka razy,
4. 4.Tkanie — zabarwione nici nawija się na czółenko i przetyka przez osnowę, dopasowując każdy rząd tak, by fragmenty wzoru ułożyły się w całość.

Ponieważ nić nigdy nie trafia idealnie na swoje miejsce, krawędzie wzoru endeku są lekko rozmyte, „pierzaste". To nie wada, lecz podpis techniki: po tej miękkiej granicy koloru odróżnisz prawdziwy ikat od nadruku imitującego ikat. Wzory endeku to geometria, kwiaty, rośliny i stylizowane postacie z teatru wayang; w ostatnich latach na Bali endek przeżywa renesans jako materiał na koszule, mundurki i stroje urzędowe.

Jak powstaje songket, czyli złoty wątek dodatkowy?

Songket to inna zasada. Tło tkaniny (jedwabne, bawełniane lub z rayonu, często barwione na głęboką czerwień, fiolet, zieleń lub złoto) tka się zwyczajnie, a wzór dodaje się w trakcie tkania jako wątek dodatkowy: metalizowaną nić przeciąga się tylko nad wybranymi nitkami osnowy, wybieranymi ręcznie lub za pomocą wcześniej założonych patyków wzorcowych. Każdy rząd wzoru to osobne podnoszenie osnowy i osobne przeciągnięcie złotej nici. Stąd wypukła, gęsta faktura songketu i jego waga.

Wzory są kanonem: pędy roślin, kwiaty, gwiazdy, ptaki, wachlarze, ryby, bordiury z motywów tumpal (trójkątów). Dawniej songket był zarezerwowany dla dworów i wyższych kast; złota nić była oznaką statusu. Dziś zakłada go każdy, kogo stać, ale okazje pozostały te same: ślub, ceremonia piłowania zębów, taniec świątynny, wielkie święto w rodzinnej pura.

Endek, songket, batik, geringsing — czym się różnią?

Najprościej: batik powstaje na gotowej tkaninie, ikat na nitkach przed tkaniem, songket w trakcie tkania. Geringsing to najrzadsza i najtrudniejsza z tych technik, tkana w jednej wsi na całej Bali; poświęciliśmy mu osobny tekst o geringsingu, tkaninie, którą tka się latami.

Krosna: cagcag i ATBM

Na Bali używa się dwóch typów krosien. Cagcag to tradycyjne krosno krzyżakowe z napięciem osnowy utrzymywanym ciałem tkaczki: siedzi ona na ziemi, pas biegnie za jej plecami, a nogi opierają się o belkę. Nazwa pochodzi od dźwięku, jaki wydaje drewniana płocha uderzająca o tkaninę. Cagcag daje wąskie tkaniny i pozwala na pełną kontrolę każdej nitki, dlatego najlepsze songkety powstają właśnie na nim. ATBM (alat tenun bukan mesin, „krosno niemechaniczne") to krosno nożne z ramą, sprowadzone na Bali w XX wieku: szybsze, dające szersze pasy tkaniny, używane przede wszystkim do endeku.

Gdzie na Bali tka się endek i songket?

• Sidemen (Karangasem) — górska dolina u stóp Agung, ośrodek endeku i songketu tkanego w domach; tu odwiedziliśmy Pelangi Traditional Weaving, gdzie w jednej hali stoją obok siebie cagcag i krosna ATBM,
• Gelgel (Klungkung) — dawna stolica królestwa i do dziś ośrodek songketu ceremonialnego; byliśmy w pracowni Dian, gdzie tkaczki pracują na krosnach cagcag,
• Singaraja (Buleleng) — północ wyspy, tkaniny endek i songket o odmiennej, bardziej kolorowej stylistyce,
• Jembrana (Negara) — zachodnia Bali, endek i songket, także tkaniny z motywami lokalnymi,
• Tenganan (Karangasem) — wieś geringsingu, osobna historia.

Wszystkie te miejsca zaznaczyliśmy na naszej mapie wiosek rzemieślników Bali.

Do czego służą te tkaniny w stroju?

Balijski strój ceremonialny składa się z kilku prostokątów tkaniny, a nie z szytych ubrań. Kamen to długi pas owijany wokół bioder aż do kostek, noszony przez kobiety i mężczyzn. Mężczyźni zakładają na niego saput, krótszy pas w kontrastowym wzorze, i wiążą na głowie udeng, chustę z węzłem z przodu. Kobiety noszą kamen z bluzką kebaya i selendang, szarfą wokół talii. Endek i songket służą właśnie jako kamen i saput; songket bywa też szarfą lub udengiem na najważniejsze okazje. Sarong, słowo używane wobec turystów, oznacza po prostu tkaninę owijaną wokół bioder.

Włókna i barwniki: naturalne czy chemiczne?

Tradycyjnym włóknem była bawełna, przędzona ręcznie; songket dworski tkano na jedwabiu. Dziś większość endeku powstaje z bawełny lub rayonu (włókna wiskozowego, lżejszego i tańszego), a songket z jedwabiu, bawełny lub mieszanek, z metalizowaną nicią syntetyczną zamiast dawnej złotej. Barwniki naturalne, indygo na niebieski, korzeń morwy indyjskiej (mengkudu) na czerwień, kurkuma i liście mango na żółcie, dają kolory głębokie, lekko nierówne i starzejące się z wdziękiem, ale wymagają wielu kąpieli i tygodni pracy. Barwniki chemiczne są szybsze, tańsze i bardziej nasycone. W obu warsztatach, które odwiedziliśmy, używano obu rodzajów: naturalne do zamówień specjalnych, chemiczne do codziennej produkcji. Uczciwy sprzedawca powie, które są w danej sztuce.

Ile trwa utkanie metra songketu?

To pytanie zadają wszyscy i odpowiedź zależy od gęstości wzoru. Prosty endek na krośnie ATBM może powstawać w tempie kilku metrów dziennie, ale samo przygotowanie i barwienie nici zajmuje wcześniej dni lub tygodnie. Songket na cagcag to inna skala: przy gęstym wzorze tkaczka przesuwa się o kilka centymetrów dziennie, więc jeden kamen o długości około dwóch metrów oznacza kilka tygodni, a bogaty songket ślubny miesiące. To tłumaczy cenę: prawdziwy songket kosztuje wielokrotnie więcej niż endek, a nadruk imitujący songket kosztuje ułamek obu.

Jak dbać o endek i songket?

• Endek — pierz ręcznie w chłodnej wodzie z łagodnym mydłem, nie wykręcaj, susz płasko lub na sznurze w cieniu; naturalne barwniki mogą puścić przy pierwszym praniu, więc pierz osobno,
• Songket — nie pierz. Wietrz w cieniu, w razie potrzeby czyść na sucho u specjalisty; metalizowana nić nie znosi wody, tarcia ani wyżymania,
• Przechowywanie — zwijaj w rulon zamiast składać, żeby złota nić nie łamała się na zgięciach; między warstwy włóż bezkwasowy papier lub czystą bawełnę,
• Światło — trzymaj z dala od bezpośredniego słońca; UV blaknie barwniki, zwłaszcza naturalne,
• Prasowanie — endek przez wilgotną ściereczkę, songket tylko od lewej strony, letnim żelazkiem, jeśli w ogóle.

Co to znaczy dla przedmiotów w Twoim domu

Balijskie tkaniny w europejskim domu nie muszą być kamenem. Pas endeku jest naturalnym bieżnikiem na stół albo narzutą na oparcie sofy, songket w prostej ramie staje się obrazem, a mniejsze wycinki służą jako poszewki na poduszki. Ważne, by dać im spokojne tło: surowe drewno, len, ściany w kremie i glinie, o czym piszemy w tekście o stylu balijskim we wnętrzu. Ręcznie tkane tkaniny z warsztatów, które odwiedziliśmy, zbieramy w kategorii tekstylia. Każda ma lekko nierówne krawędzie wzoru, bo każdą nitkę ktoś zawiązał ręcznie.