Ubud: stolica rzemiosła, sztuki i jogi na Bali

Ubud to miasto w regencji Gianyar w środkowej części Bali, kilkadziesiąt kilometrów na północ od Denpasar, uważane za kulturalne serce wyspy. Od lat 30. XX wieku jest ośrodkiem malarstwa i rzeźby, otoczonym pierścieniem wiosek rzemieślniczych, a od początku lat 2000. także jednym z najważniejszych na świecie miejsc praktyki jogi i wellness.

W tym tekście opisujemy, jak rodzina królewska Ubud i europejscy malarze zrobili z wiejskiej osady stolicę sztuki, które muzea warto odwiedzić, czym zajmują się wioski wokół miasta, skąd wzięła się joga, jak wygląda targ i las małp, jak zwiedzać świątynie z szacunkiem, kiedy jechać i dlaczego to właśnie w okolicach Ubud powstaje tak wiele rzeczy, które przywozimy.

Jak Ubud stało się stolicą sztuki?

Ubud od pokoleń rządzi rodzina Sukawati, potomkowie książąt z pobliskiego Sukawati, których siedzibą jest pałac Puri Saren Agung w centrum miasta, naprzeciwko targu. Na pałacowym dziedzińcu odbywają się wieczorami przedstawienia tańca, a książęca rodzina wciąż mieszka w części kompleksu. Przełom nastąpił w latach 30. XX wieku, kiedy książę Tjokorda Gde Agung Sukawati zaprosił do Ubud europejskich artystów. Niemiecki malarz i muzyk Walter Spies osiadł tu pod koniec lat 20., a wkrótce dołączył holenderski malarz Rudolf Bonnet. Obaj nie tylko malowali Bali, ale też uczyli miejscowych artystów nowych technik: perspektywy, anatomii, malarstwa sztalugowego, które połączyły się z balijską tradycją wayang, opisaną w tekście o malarstwie z Kamasan.

W 1936 roku Spies, Bonnet i książę Sukawati założyli stowarzyszenie Pita Maha, które zrzeszało kilkudziesięciu balijskich malarzy i rzeźbiarzy, dbało o jakość prac i organizowało wystawy, także za granicą. To wtedy ukształtował się „styl Ubud": gęste, szczegółowe sceny z życia wsi, pól i ceremonii, malowane z wieloma planami i miękkim światłem. Wojna i śmierć Spiesa w 1942 roku przerwały działalność stowarzyszenia, ale jego duch przetrwał w muzeach, które powstały po wojnie, i w warsztatach, gdzie do dziś uczy się z ojca na syna.

Które muzea w Ubud warto zobaczyć?

• Museum Puri Lukisan — najstarsze muzeum sztuki na Bali, założone przez Bonneta i rodzinę Sukawati w latach 50.; w pawilonach wśród stawów z lotosami wisi malarstwo Pita Maha i rzeźby z pierwszej połowy XX wieku,
• Neka Art Museum — założone w latach 80. przez kolekcjonera Suteję Nekę w Sanggingan; przekrój od malarstwa klasycznego przez Pita Maha po artystów zagranicznych związanych z Bali, a osobno duża kolekcja krisów,
• ARMA (Agung Rai Museum of Art) — w Pengosekan, otwarte w latach 90. przez Agunga Raia; kolekcja malarstwa balijskiego i jawajskiego, w tym prace Waltera Spiesa, w ogrodzie z warsztatami tańca i malarstwa dla dzieci z okolicy.

Wszystkie trzy da się obejść w jeden spokojny dzień, a najlepiej zacząć od Puri Lukisan, bo pokazuje, skąd wzięła się reszta.

Wioski rzemiosła wokół Ubud

Ubud jest miastem, ale rzemiosło mieszka w wioskach, przez które prowadzi droga z Denpasar. Każda specjalizuje się w jednym materiale od pokoleń, a warsztaty stoją jeden przy drugim wzdłuż głównej ulicy, z pracownią na tyłach i sklepem od frontu. Szerszą mapę wyspy znajdziesz w tekście o wioskach rzemieślników Bali.

O rzeźbiarzach z Mas piszemy więcej w tekście o mistrzach rzeźby w drewnie, a o srebrze w artykule Srebro z Celuk przez sześć rąk. Tarasy w Tegallalang to część systemu nawadniania, o którym opowiada tekst o subak i tarasach ryżowych UNESCO.

Skąd w Ubud wzięła się joga?

Ubud przyciągało ludzi szukających spokoju od czasów Spiesa, ale joga jako zjawisko masowe przyszła na początku lat 2000. Powstały pierwsze duże ośrodki, w tym Yoga Barn, oraz festiwal Bali Spirit, a za nimi setki mniejszych sal, retreatów, kursów nauczycielskich i kawiarni z jedzeniem roślinnym. Ogromny wpływ miała książka Elizabeth Gilbert „Jedz, módl się, kochaj" z 2006 roku i jej ekranizacja z 2010 roku, których balijska część rozgrywa się w Ubud; po premierze filmu liczba przyjezdnych wyraźnie wzrosła, a wraz z nią ceny, ruch i zabudowa wokół miasta. Dziś Ubud to miejsce, w którym o poranku łatwiej o zajęcia jogi niż o wolne miejsce parkingowe. Wiele osób przywozi stamtąd nawyk codziennej praktyki, a w domu zaczyna się ona od maty; o tym, z czego robi się maty, piszemy w tekście o matach z korka, kauczuku i juty.

Targ, pałac i las małp

Pasar Ubud, targ naprzeciwko pałacu, zaczyna dzień przed świtem jako targ spożywczy dla mieszkańców: warzywa, owoce, kwiaty do canang sari (codziennych ofiar z liści palmowych). Około południa zmienia się w targ pamiątek: sarongi, koszyki, rzeźby, obrazy. Targowanie jest normą, a ceny wyjściowe bywają kilkakrotnie zawyżone; po przebudowie targ mieści się w nowym, wielopoziomowym budynku, ale rytm dnia został ten sam.

Na południowym końcu głównej ulicy leży Mandala Suci Wenara Wana, znane jako Monkey Forest: kilkanaście hektarów lasu świątynnego należącego do wioski Padangtegal, z trzema świątyniami, w tym świątynią zmarłych Pura Dalem Agung Padangtegal, i ponad tysiącem makaków krabożernych. Las jest miejscem sakralnym, nie zoo: małpy są dzikie, zabierają okulary i butelki, a karmienie ich poza wyznaczonymi punktami jest zabronione. Wejście opłaca się w kasie wioski, a dochód idzie na utrzymanie lasu i świątyń.

Jak zwiedzać Ubud z szacunkiem i kiedy jechać?

• W świątyniach — sarong i szarfa (do wypożyczenia przy wejściu), zakryte ramiona, nie wchodź na podwyższenia i mury, nie stawaj wyżej niż kapłan; osoby z otwartymi ranami i kobiety w trakcie menstruacji tradycyjnie nie wchodzą na teren świątyni,
• Na ulicy — nie depcz canang sari leżących na chodniku; jeśli zdarzy się niechcący, po prostu idź dalej,
• Na ceremonii — zapytaj, zanim zrobisz zdjęcie, nie używaj lampy błyskowej, nie przechodź przed modlącymi się,
• W warsztacie — targuj się spokojnie i z uśmiechem, ale nie zbijaj ceny o połowę u rzeźbiarza, który pracował nad figurą tydzień,
• Pora roku — pora sucha trwa mniej więcej od kwietnia do października; lipiec i sierpień to szczyt sezonu; od listopada do marca pada popołudniami, ale jest zielono i pusto. Podczas Nyepi (balijskiego nowego roku według kalendarza saka, zwykle w marcu) wyspa na dobę zamiera: bez ruchu, świateł i lotów.

Co to znaczy dla przedmiotów w Twoim domu

Każda rzecz ma twarz, a twarze wielu rzeczy, które przywozimy, są z okolic Ubud. W sierpniu 2026 jechaliśmy tą samą drogą co turyści: z Batubulan, gdzie w Yuliani Stone Carving kamień zamienia się w strażników, przez Celuk i srebro, do Mas, gdzie I Wayan Latra z Karya Mas i galeria Ketuta Puji rzeźbią w drewnie suar, i dalej do tarasów Tegallalang. Stamtąd pochodzą rzeźby i figury w naszym sklepie i część rękodzieła. Ubud jest dla nas nie tyle celem podróży, ile adresem zwrotnym.